Апарк азы

Vrydag, 29 Хәажәкыр 2019 12:14

Агеологиатә шьақәгылашьеи, арелиефи анышәи

Рацәак идуум РААМП адгьылҵакыра аиҧшымзаареи улаҧш зыдхало апеизажи шьақәзыргыло 3000м инареиҳаны изҵазкуа арелиеф ахышәара-ҵышәареи амҽхаки роуп. Ари аҭыҧ амшын аҩаӡаракынтә аҳаракыра 107м рҟынӡа ыҟоуп Аӡиа иаҵәаҟны, зегь раасҭа иҳараку Аҕьыҧсҭа ақәцә -  3256 м артәоит.

Ара ашьха ҳаракқәа аҧсҭа ҵаулақәеи аҩхаа ҭшәаррақәеи 

Абна иаҵәақәа ирыгәҭылаку ацаҟьа бааҧсқәа, ашьха ӡиақәа иаҵәҟаҟараӡа, саркьаҵас иказказуа илеиуа аӡиасқәа, ашьха шлақәа рымҵан ишьҭоу альпиатәи адәҳәыҧшқәа рыҟны изызҳауа хкырацәала ашәҭқәа – ари зегьы абаразы арахь иашьҭаланы иаауеит хыҧхьаӡара рацәала ауаа.. Арелиеф ауп ашьхатәылақәа рыҟны аландшафт шьақәзыргыло.

   РАМП адгьылҵакыра аҩадаахьала, ишазгәаҭаз еиҧш, ишьҭоуп Кавказтәи ашьха хада аика – Ажара 2907м  рҟынӡа иҳаракуп.  Уи шьақәгылоуп ажәытәӡатәи кебриинӡатәии палеозоитәи ажәлақәа – ашьхахаҳәқәа – иахәоуи иҟаҧшьуи, ашьхаҳәжәла - габбро, иҵәцашлыху асыпи, ҭыҧқәак рыҟны амармалташь саркьақәа (Лашҧсы аӡиас ахьыҵыҵуа ахаҿы) – Кавказ дуи уи ахәы ҳаракыра Ахаҳәраҿи (Ахаҳә Аҕәра, 2473м). Арҭ ажәлақәа ҕәҕәақәоуп азы ара ашьхақәа рикақәа  ҵарқәоуп. Ациркқәа, иҿаҧыҟҟоу ашьхакаршәрақәа, рыҵақәа ихҵаалаз ижәытәӡоу анаҟәоуқәа рыла ишьақәгылоуп. Ажәытәӡатәи ациркқәа лассы-лассы иуҧылоит аӡиақәа, иаҳҳәап Ажаратәи иара убас А этого отрезка - г.Аджара).  

Ихадоу Кавказ ашьха иаваршәны инеиуеит арелиеф аҟны ибзианы иубарҭоу аӡиасқәа Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашҧси рхахьы ишьҭоу иазыхәхәоу акаршәра. Уи еиҳарак нышәаҧшьлеи, џьара-џьара аспиддтә сыҧсалеи, атуфогентә конгломерат ҿыгҳара злоу атуфогентә ҧслымӡи рыла иеилоуп. Арҭ итатоу ажәлақәа рыла ишьақәгылоуп  Ауадҳәареи, Мзымнеи, Лашҧси акаршәрақәа рыҟны аладатәи анаарақәеи ахыҵырҭақәа Кәытихәы (2072м), Чҳа (2035м). Иҵегьы лбаа, Кавказ хада ахыҵырҭеи уи иаваршәны ицо акаршәреи ирывагылоуп Аҕьыҧсҭа  аика ҳаракы (3256м) – Аҵатәыкәа (2538) Чҳа (2697м).

   Арҭ ашьхеибаркырақәа, Кавказ хадеиҧш, арелиеф альпиатә формақәоуп ирымоу, уаҩ дахьзымнеиуа анаарақәа, ажәытәӡатәи анаҟәоуқәа – акаршәра ҭакнаҳақәа, аҿаҟәарсҭақәеи, ажәытәӡатәи анаҟәоутә ҭаҳарақәеи рыла иеибаркуп. Аҭаҳарақәа рыҟны џьара-џьара аӡиақәа амоуп, иаҳҳәап Ацеҭыкәа ашьха аҩадатәи ахәаҿы иамоуп аӡиа Мзы, Чҳа ашьха аҩадатәахьтәи ахәы . Аҕьыҧсҭа ашьха аҩадатәи ахәаҿы, уи шьҭа Аҧсны аҳәаа анҭыҵ иеиқәханы иҟоуп ҳазҭагылоу аамҭазтәи анаҟәоу. Аҵатәыкәа ашьха аладатәи ахәы бааҧсқәа ҿахҵәоит аӡиа Риҵа илбаанӡа, Чҳа аладатәи ахәқәа Пшыца аӡахьы илбаанӡа.

  На северном склоне г.Агепста, уже за пределами Абхазии, сохраняется современный ледник. Южные крутые склоны г.Ацетука обрываются к оз. Рица, а южные склоны Чха -Ачыбаху - к бассейну р.Пшица.Аладаҟа лбаа аӡмас Гьаҕьеи – Аҕьыҧсҭеи – Риҵа Хәыҷи Риҵа Дуи ахьеилало – аӡ. Ҧшыца ахаҿы  Кавказ Хада иаваршәны ицоит ииуртәи акьыртә цәаҳәа, уи ауп РАМП адгыьлҵакыра аладатәи аган зегьы злашьақәгылоу. Арҭ ажәлақәа рыла иебаркуп иара убас Ҧшьегьешьха  (2226м), массив Арихәа (Арттара, 2377м) и массив Лакрдызҭоу (2144м). Аҵыхәтәантәиқәа аҩбагьы аӡ. Бзыҧ ахаҿы иҿахҵәоит.  Ҧшьагьешьха аӡ. Риҵа аҭаҳараҿы, мрагыларахьала аӡ. Ҩҧшараҟны, мраҭашәараҟны аӡ. Ҕьаҕьаҟны. Арҭ ашьхақәа рықәцәқәа хыгьежьааны, рацәак иҵарӡам, цаҟьабааҧсқәаны илеиуеит.Алышәшәақәа ирылҵыз акарбонаттә жәлақәаны иҟоу акьыртәқәа, амшын аҵаҿы ишьақәгылаз, нас шьхашьақәгыларатә процессқәа рыла иҳаракӡаны ишьҭыҵыз ирҷыдаҟазшьоуп акарсттә працессқәеи урҭ ирҟазшьоу арелиефтә формақәеи. Ара, шамахамзар, иамоуп аҩхаақәа, аҭыжаарҭа, аҵеџьқәа, аҩхаақәеи дара ашьхақәеи рҭыӡқәа рыҟны аҳаҧқәа. Арҭ зегьы рацәоуп РАМП аладатәи азбжаҿы. Абас иҟоуп акарсттә-ттектоникатә хылҵшьҭра змоу  аӡ.Ҕьаҕьа, Ҩыҧшара, Бзыҧ аҩхаақәа. Аӡ. Бзыҧ аҩхаа зегьы иреиҳауп, уи уҭысыртә иҟам аладатәи аганахь еиҧш иара аӡы уаваланы уцозаргьы. Арҭ аҽазышәарақәа ирыхҟьаны акымкәа арыцҳарақәы ҟалахьеит. Ҭыҧқәак рыҟны аҩхаа убас иҭшәоуп, иагьыҵаулоуп, џьарак аӡы ахыхь 80 м аҳаракыраҟны иҿыбгаз анаарақәа ахьҭаҳаз аҭыҧ аҟны Ахахьца. ацҳа  шьақәгылеит.  Ари аҭыҧ инацәыхарамкәа иҟоуп зыда ыҟам археологиатә ҧшаахқәа ахьаарҧшыз Ҧшыцатәи аҳаҧы. Акыриҭшәоуп иагьыҵаулоуп Ҩыҧшара аҩхаа иҭысны ицо Риҵаҟа ихоу амҩа. Убас иҟоуп аӡ. Ҕьаҕьа аҩхаагьы, еиҳаракгьы Гьаҕьа аӡхыҽҽа аҭыҧаҟны. Ари карсттә ӡыхьуп, Гагратәи акьыртә  ацаҟьа аҭӡаҟнытә 55 м. аҳаракыраҟнытә илбааҟьаны илеиуеит. РАМП ари аҭыҧ аҟны адгьылаҵатә агидросистема абеиара атәы аҳәоит Ҩыҧшаратәии Ҕьаҕьатәи аҩхаақәа рҭыӡқәа рыҟнытә илбааҟьо хыҧхьаӡара рацәала акарсттә ӡыхьқәа, аӡ. Ҩыҧшара адгьылаҵатәи аӡышьҭреи Аӡиа иаҵәа аҵаулараҟны иалало акарсттә ӡыхь. Акарсттә хылҵшьҭроуп иамоу аӡ. Риҵа Маҷгьы.

Абасала, РАМП адгьылҵакыраҿы иалукаауеит акыр идуу орографиатә акрақәа:

  1.  Аӡеиҩызшо Кавказтәи ашьха хада  аика.
  2. Арҭ ахыҵырҭақәа еиҩызшо   аӡиасқәа Мзымна, Ауадҳара,Лашыҧсы рхыхь ишьҭоу акаршәра.
  3. Арелиеф аҟны Риҵа Маҷ анаҩс иҟоу Лашыҧсы акаршәра иамоу аӡиа Риҵа ду аҭаҳара, мрагыларахьала  Чмакуитархырта абжьысырҭаҟнытә аӡиас Пшыц арыҕьарахьтәи аганахь.
  4. Ҧшеггьишьха, Арыхәа, Лакрӡыстоу абнара акьырцәаҳәа.

Иазгәаҭоу РАМП  адгьылҵакыра  орографиатә акрақәа реиҧш, кавказтәи арелиеф аҟны иалкаауп  азеиҧшкавказтә хырхарҭа змоу атектоникатә еиҟәыжәжәарақәа рцәаҳәақәа ирыбзоураны, убарҭ ирылҵит Ауадҳаратәи аминералтә ӡыхьқәа рцәырҵра, егьи, аладахьтәи, Ҧшьешьышьха аимаҳара иахҟьаны ишьақәгылаз аӡиақәа Имаҷуи Идуи Риҵа, иара убас аӡ. Лашҧсы акаршәрақәа рыҟны иҵыҵыуа аминералтә ӡыхьқәа. 

Хыхь иазгәаҭоу ала РАМП иаҵанакуа аҟны иазгәаҭазар ҟалоит арелиеф агенетикатә типқәа: 

- атектоникатә,

- глиациальтә,

- аӡы-ерозиатәи  аӡы--аккумулятивтәи,

- екзотектоникатә,

- акарстттә.

РАМП анышә хҟьа амаҟа аҳаракыра иахьыҧшуп, иара убас уи иаҵоу  ашьха жәлақәа зеиҧшроу еиҧш ауп иаргьы шыҟоу. Аладатәи аган аҿы акьыр аҟны аилабааратә-карбонаттә нышә шьҭоуп. Аҩадаҟа анышә еиқәароуп,  апорфириттә егьырҭ авулкантәи алышәшәатә жәлақәеи рыла ишьақәгылоуп, иара убас Ауадҳареи, Лашҧси, Мзымнеи. Хыхьҟа 1800-2000м инархыганы ишьҭоуп ашьха-дәҳәыҧштә, аллювиалтә, аӡбааррақәа рыҟны ашьхаторфтә нышәуп иҟоу, зынӡа иҳаракӡоу аикақәа рыҟны абаҩтә, ахаҳәтә, ахаҳәссатә нышәуп  альпиатәи аҵиаақәа ирыҵоу.

Read 141 times

Search

Яндекс.Метрика